Phường Tân Hưng

Giữa dòng chảy hối hả của thời đại, khi in ấn công nghiệp khiến bao làng nghề truyền thống lụi tàn, có một chàng trai sinh năm 1992 lặng lẽ mang trên vai sứ mệnh nặng nề: tìm lại và phục dựng nghề khắc in mộc bản – một tinh hoa văn hóa gần 600 năm tuổi của làng Thanh Liễu (phường Tân Hưng, Thành phố Hải Phòng), anh tên là Nguyễn Công Đạt. Không chỉ là nghệ nhân, anh là người truyền lửa, là hiện thân cho niềm đam mê cháy bỏng và ý chí kiên định của thế hệ trẻ trước di sản của cha ông. 

Mộc bản Thanh Liễu – Hồn cốt văn hóa từ chiều sâu lịch sử 

Nghề khắc in mộc bản tại Thanh Liễu không phải ngẫu nhiên mà hình thành. Theo các tài liệu cổ, nghề đã tồn tại và phát triển mạnh mẽ từ thời Hậu Lê. Người mở đường là Lương Như Hộc – Thám hoa năm 1442, người từng làm quan dưới triều Hậu Lê. Năm 1443, ông làm sứ thần sang Trung Quốc, học được kỹ thuật khắc in tinh xảo của phương Bắc, sau đó truyền lại cho hai học trò đầu tiên là Phạm Liên và Phạm Đới. Kết hợp với bản sắc văn hóa Đại Việt, các nghệ nhân Thanh Liễu đã sáng tạo nên những tấm mộc bản vừa mang tinh thần Phật giáo, Nho giáo, vừa thấm đẫm hồn cốt dân tộc.

 Nghệ nhân Nguyễn Công Đạt tặng Thượng tướng Lê Văn Tuyến -  Thứ trưởng Bộ Công an bức tranh do chính tay anh làm trong Ngày hội Toàn dân bảo vệ ANTQ năm 2025

Đầu thế kỷ XIX, dưới triều Nguyễn, nghệ nhân làng Thanh Liễu được rời vào Kinh đô Huế khắc in kinh sách cho vương triều. Nhiều bộ kinh Phật quý giá với hàng trăm tấm mộc bản vẫn còn lưu giữ tại các chùa miền Bắc, tiêu biểu là hơn 800 tấm tại chùa Trăm Gian (Hải Dương). Từ Thanh Liễu, nghề lan tỏa sang Khuê Liễu và Liễu Tràng, hình thành tam giác trung tâm khắc in mộc bản lớn nhất Đại Việt. Ba làng không chỉ in kinh sách mà còn in ấn tài liệu hành chính, tranh dân gian, góp phần phổ biến tri thức và giữ gìn bản sắc dân tộc qua bao biến cố lịch sử. Thế nhưng, đến nay, làng Thanh Liễu chỉ còn khoảng 5 hộ duy trì nghề. Máy móc hiện đại, thu nhập thấp và sự thờ ơ của thế hệ trẻ đã đẩy nghề thủ công tinh xảo này đến bờ vực mai một. 

Bí thư Thành uỷ Lê Ngọc Châu tham quan Không gian bảo tồn nghề mộc bản Thanh  Liễu

Từ đam mê cá nhân đến sứ mệnh giữ gìn di sản 

Nguyễn Công Đạt tốt nghiệp chuyên ngành Thiết kế nội thất Viện Đại học Mở nhưng trái tim anh lại thuộc về nghề khắc mộc bản – một nghề đòi hỏi sự tỉ mỉ, kiên nhẫn và am hiểu sâu sắc chữ Hán – Nôm. Anh chọn con đường ngược là trở về với gỗ, với dao, với những con chữ Hán – Nôm phức tạp đòi hỏi sự kiên nhẫn và trí tuệ.

Nguyễn Công Đạt giới thiệu mộc bản với Đại sứ quán Pháp tại cục lưu trữ quốc gia tại Hà Nội

Từ năm 2010, khi còn là sinh viên, anh đã bắt đầu hành trình “đi tìm cha ông”. Hơn 100 chuyến đi đến các ngôi chùa, lùng sục trong kho lưu trữ, phỏng vấn hậu duệ các nghệ nhân xưa. Anh tự học chữ Hán, chữ Nôm không phải để khoe kiến thức, mà để cảm nhận được “hồn” của con chữ – điều mà anh tin rằng chỉ có người thợ thủ công chân chính mới chạm tới. Anh đã sưu tầm thông tin về hơn 160 nghệ nhân quê Thanh Liễu, tập hợp hàng trăm bút tích, hiện vật và tác phẩm kinh sách quý. Không dừng lại ở lý thuyết, anh cùng nghệ nhân Nguyễn Công Tráng phục dựng thành công những bức tranh cổ nổi tiếng như “Trúc Lâm đại sĩ xuất sơn đồ” bằng chính phương pháp mộc bản truyền thống. Anh Đạt chia sẻ: “Tôi bắt đầu tìm hiểu về lịch sử làng nghề, mày mò đi học chữ Hán rồi lần lượt đi thu thập bằng chứng, hiện vật ở các chùa khắp các tỉnh, thành. Đến nay, tôi đã đi hơn 100 trăm ngôi chùa để tiếp cận với những bộ kinh sách được lưu giữ tại di tích”.

Nghệ nhân khắc Mộc bản sử dụng những dụng cụ đặc biệt để tạo tác các đường nét hoa văn

Quá trình đi giúp anh Đạt tập hợp được bút tích hơn 200 nghệ nhân của làng nghề Thanh Liễu từng khắc, in những tác phẩm kinh sách, tư liệu quý. Bên cạnh đó, anh còn tìm gặp từng nhà sử học để có thêm tư liệu củng cố cho những tài liệu thực tế thu thập được. Anh đã tập hợp nhiều thông tin giá trị về lịch sử phát triển làng nghề. Sau nhiều nỗ lực đề xuất từ những người thợ, nghệ nhân khắc, in mộc bản, tháng 12/2024, Ủy ban nhân dân phường Tân Hưng ra Quyết định thành lập Hội Mộc bản Thanh Liễu và cuối năm 2024, làng nghề khắc in mộc bản Thanh Liễu được công nhận.

Hai Nghệ nhân của làng Thanh Liễu Nguyễn Công Tráng và Nguyễn Công Đạt

Trách nhiệm dân tộc và truyền lửa cho thế hệ trẻ 

Trong bối cảnh nhiều làng nghề đang chết dần, câu chuyện Thanh Liễu và Nguyễn Công Đạt là một tia hy vọng  chứng minh rằng chỉ cần còn những con người tâm huyết thì di sản vẫn có thể hồi sinh mạnh mẽ. Mộc bản Thanh Liễu không chỉ thuộc về quá khứ. Mộc bản Thanh Liễu không chỉ là nghề thủ công, đó là hồn cốt của một làng nghề, là di sản cần được thế hệ trẻ tiếp tục gìn giữ và lan tỏa. Nhờ những chàng trai như Nguyễn Công Đạt, nó đang từng bước tìm lại vị trí xứng đáng trong lòng dân tộc và trên bản đồ văn hóa Việt Nam.

Nguyễn Công Đạt truyền lửa cho thế hệ trẻ về nghề  khắc in mộc bản 

Sự lựa chọn của Nguyễn Công Đạt là một minh chứng sắc nét cho thấy di sản văn hóa không tự tồn tại nếu thiếu những con người sẵn sàng hy sinh. Trong bối cảnh đô thị hóa và công nghiệp hóa mạnh mẽ, việc một cử nhân trẻ quay về với nghề thủ công đòi hỏi sự kiên nhẫn, tài chính eo hẹp và đôi khi là sự cô đơn là điều rất đáng trân trọng. Anh không chỉ cứu nghề, anh đang cứu lấy bản sắc. Mỗi tấm mộc bản không chỉ là sản phẩm thủ công mà là cầu nối giữa quá khứ và hiện tại, giữa chữ nghĩa cổ xưa và tâm hồn người Việt hôm nay. 

Buổi trải nghiệm lý thú diễn ra tại Chùa Trăm Gian (xã An Phú, Hải Phòng)

Để bảo tồn và phát triển những giá trị văn hóa quý báu này cần có sự chung tay của cả cộng đồng. Mỗi người cần ý thức được tầm quan trọng của việc giữ gìn và phát huy bản sắc văn hóa dân tộc. Đặc biệt, cần thêm sự tham gia tích cực của thế hệ trẻ -  những người đóng góp một vai trò vô cùng quan trọng trong việc duy trì và phát huy những giá trị truyền thống hiện nay để mở ra những hướng đi mới, hướng phát triển bền vững.

VŨ KHUYÊN